Yüksek Mahkeme (Verkhovniy Sud)
Rusya`da Yüksek Mahkeme’ nin tarihi XVIII. yüzyılın başlarından itibaren başlamaktadır. I. Petro döneminde oluşturulan Senat, Yüksek Mahkeme’nin ilk prototipi olarak değerlendirilebilir. Senat, devlet işlerini yürütmek için oluşturulmuş bir kurum olmakla birlikte aynı zamanda yüksek yargı mercii olarak da görev yapmaktaydı.
XIX. yüzyılın ikinci yarısında yargı sisteminin gelişmesinin bir sonucu olarak Senat’ta medeni ve ceza işleri ile ilgili 2 temyiz kurulu oluşturulmuştu. Bolşevik döneminde ise ülke genelindeki mahkemeler farklı üst kurumlarda birleşmekteydiler. Zamanla mahkemelerin tek bir çatı altında birleştirilmesi gereksinimi ortaya çıktı ve 1923 yılında RSFSC (Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti) Yüksek Mahkemesi kuruldu.
Günümüzde Rusya Yüksek Mahkemesi genel yargı mahkemelerinde görülen medeni, ceza, idari ve askeri davalarla ilgili olan bir üst mahkemedir. Kanunla öngörülen hallerde Yüksek Mahkeme ilk merci olarak görev yapmaktadır. Örneğin, partilerin faaliyetinin durdurulması veya kapatılması, Rusya Federasyonu devlet kurumları ile federe birimlerin devlet kurumları arasında veya federe birim devlet kurumlarının kendi aralarında ortaya çıkan ihtilaflarla ilgili davalar Yüksek Mahkeme’de görüşülmektedir. Ayrıca, parlamento üyeleri ve federal hakimlerle ilgili ceza davalarına da onların isteği ile Yüksek Mahkeme’de bakılabilmektedir.
Yüksek Mahkeme ülke mahkemelerinde kanunun eşit bir şekilde uygulanmasını sağlamakta, kanunların uygulanmasında ortaya çıkan sorunlara açıklık getirmekte, Devlet Başkanı’nın azil yolu ile görevden alınması durumunda ithamın içeriğini incelemekte, kendi yetki alanı ile ilgili olarak parlamentoya kanun teklifi sunmakta, Anayasa ve kanunların verdiği diğer yetkileri yerine getirmektedir.
Anayasa Mahkemesi (Konstitutsionniy Sud)
SSCB’de Anayasa Mahkemesi yoktu. 1990 yılında oluşturulan ve sınırlı yetkileri bulunan Anayasa Denetimi Komitesi 1991 yılında SSCB’nin ortadan kalkmasıyla son bulmuştu. Günümüzdeki Anayasa Mahkemesi Rusya Federasyonu`nun 1993 tarihli Anayasası ve 1994 tarihli Anayasa Mahkemesi Hakkında Federal Anayasal Kanuna göre oluşturulmakta ve faaliyet göstermektedir.
Anayasa Mahkemesi anayasal denetim yapan yargı kurumudur. Anayasa Mahkemesi 19 hakimden oluşmaktadır. Anayasa Mahkemesi hakimleri Devlet Başkanı’nın teklif etmesi üzerine Federasyon Konseyi tarafından atanmaktadırlar.
Anayasa Mahkemesi`nin Anayasa ve kanunla belirlenen önemli yetkileri bulunmaktadır. Örneğin, federal kanunların ve diğer normatif belgelerin Anayasa’ya uygunluğunu denetlemek; daha yürürlüğe girmemiş uluslararsı anlaşmaların Anayasa’ya uygunluğunu denetlemek; federal devlet kurumları arasında ortaya çıkan yetki ihtilafını çözmek; mahkemelerin başvurusu üzerine uygulanan kanun hükmünün Anayasa’ya uygunluğunu denetlemek; Anayasa’nın yorumunu yapmak; Devlet Başkanı’nın azil yolu ile görevden alınması durumunda ithamın ileri sürülme biçimini incelenmek; kendi yetki alanı ile ilgili olarak parlamentoya kanun teklifi sunmak vs.
Anayasa Mahkemesine başvurma hakkı Anayasa ile Rusya Federasyonu Devlet Başkanı, Federasyon Konseyi, Devlet Duması, Federasyon Konseyi üyelerinin veya Devlet Duması milletvekillerinin 1/5’i, Hükümet, Yüksek Mahkeme, Yüksek Arbitraj Mahkemesi, federe birimlerin yasama ve yürütme organlarına tanınmıştır. Mahkemelerde görülen bir davada uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya uygunluğunun denetimi ile ilgili olarak mahkemelerin de Anyasa Mahkemesine başvuru hakkı bulunmaktadır.
Rusya federe birimlerinde de anayasal denetim yapan mahkemelerin oluşturulması mümkündür. Bu mahkemeler cumhuriyetlerde “Anayasa Mahkemesi”, diğer federe birimlerde ise Tüzük Mahkemesi (Ustavnıy Sud) olarak adlanmaktadır. İlgili mahkemelerin harcamaları federe birimin bütçesinden karşılanmaktadır. Bu mahkemeler, federe birimlerin yetkili devlet kurumlarınca kabul edilen normların federe birimin Anayasa ve Tüzüğü’ne uygunluğunu denetlemekte, Anayasa veya Tüzüğ’ün yorumunu yapmaktadırlar.
