Bu haftadan itibaren sizlere Rusya’da yargıyı ve işleyişini anlatmaya çalışacağım
Rusya’da yargının tarihi eski çağlara kadar uzanmaktadır. Rus topraklarında hukuk sisteminin bulunduğunu gösteren ilk belge “Russkaya Pravda” (ifadedeki “Pravda” kelimesi “Adalet” anlamında kullanılmıştır) olarak adlandırılmaktadır. Kanun niteliğinde olan bu belge ceza, miras, ticari hükümler içermekte, “drujinnik”lerin (Prens kol kuvvetlerinin) kendi aralarındaki ve şehir sakinleri ile olan ilişkileri düzenlenmekte, sorunların çözülmesi ve zararın karşılanması düzeni öngörmekteydi. “Russkaya Pravda”nın 1015–1030 yıllarında ortaya çıktığı düşünülmektedir.
IX – XII. yüzyıllarda Kiev Rus Devleti’nde yargı yetkisi Prens’e (Knyaz) aitti. XV – XVII. yüzyıllarda Moskova Prensliği’nde yargı fonksiyonları Prens, Boyarlar Kurulu (Asiller Kurulu) ve daha alt düzeydeki devlet birimleri tarafından gerçekleştirilmekteydi. Mahkemelerin aldığı kararların bazıları Prens tarafından onaylanmakta, bazıları ile ilgili olarak Prens’e “şikayet yoluna” başvurulmaktaydı.
I. Petro’ya kadar yürütme ve yargı yetkileri tek elden yürütülmekteydi. Yürütme ve yargı erklerini ayırma çabaları ilk olarak I. Petro tarafından gerçekleştirilmişti. Öyle ki, 1713 yılından itibaren bölgelerde mahkemeler oluşturulmaya, hakimler valilerden bağımsız kılınmaya başlanmıştı. Yeni sistemin uygulanmasında dönemin İsveç modeli temel alınmaktaydı. Yalnız, I. Petro’nun ölümünün ardından eski modele dönüldü ve yargı yetkisi valilere geri verildi.
XVIII. yüzyılın ikinci yarısında yargı ile ilgili reform girişimleri Fransız Burjuva Devrimi’nin ortaya çıkardığı ürkü etkisi ile gerçekleştirilemedi. XIX. yüzyılın ikinci yarısında gerçek anlamda reform hareketleri yapılmağa başlandı. İmparator II. Aleksandr yargı erkini yasama ve yürütmeden ayrı kıldı. Yerel ve bölge mahkemeleri oluşturuldu, noter sistemi geliştirildi. Yerel mahkeme hakimleri seçimle iş başına gelmekte, bölge mahkemesi hakimleri Adalet Bakanı’nın teklif etmesi üzerine İmparator tarafından atanmaktaydı. II. Aleksandr zamanında dönem için çağdaş olarak değerlendirilebilecek bir yargı sisteminin kurulduğundan söz etmek mümkündür.
Bolşevik devriminin ardından yargı sisteminde önemli değişiklikler yapıldı. 1917 yılından sonra eski değerler kabul edilmediğinden dolayı çeşitli adlarda (devrim mahkemesi, askeri mahkeme, toplumsal vicdan mahkemesi vs.) geçici mahkemeler kuruldu. Hukuki temeli bulunmadığından dolayı bu mahkemeler Komünist mitinglerindeki görüşmelerde kabul edilen kurallara göre ve “devrim bilinci” ile kararlar almaktaydı.
Sovyet döneminde yargı sistemi Komünist Partisi ideolojisine göre çalışmaktaydı. SSSB’nin 1936 yılında kabül edilen Anayasasının 131’ci maddesinde “Toplumsal, sosyalist mülkiyete el uzatan şahıslar halk düşmanlarıdırlar” ifadesi yer almaktaydı. Mahkemelerin asıl görevi yargı erkinin yerine getirilmesi değil, suçluluk ile mücadele etmekti.
Stalin döneminde ve sonrasında mahkemelerde daha çok ceza davalarına bakılmaktaydı. Sovyetler Birliği mahkemelerinde beraat kararları yalnız 1960’lı yıllarda kabul edilmeye başlanmıştı. 1970’li yıllarda Sovyet yargı sistemindeki sorunlar tartışılmaya başlanmakla birlikte, gerçek anlamda her hangi bir reform yapılamamıştı. 1989 yılında SSCB’de Hakimin Statüsü Hakkında Kanun kabul edilmekle birlikte, hakimlerin Komünist Partisi’nden bağımlılığının önüne geçilememişti.
Günümüzde Rusya yargı sistemi Rusya Federasyonu Anayasası ve Yargı Sistemi Hakkında Federal Anayasal Kanun’a göre oluşmaktadır. Kanun, ülke genelindeki mahkemeleri federal ve federe birim mahkemeleri olarak ayırmıştır. Rusya Federasyonu Anayasa Mahkemesi, Arbitraj mahkemeleri ve genel yargı mahkemeleri federal mahkemelerdir. Federe birimlerdeki (federasyonu oluşturan cumhuriyet, il, bölge vs.) Anayasa mahkemeleri ile Sulh mahkemeleri ise federe birim mahkemeleridirler.
Rusya Federasyonu Anayasa Mahkemesi, Rusya Federasyonu Yüksek Mahkemesi, Arbitraj mahkemeleri ve genel yargı mahkemeleri içinde yer alan askeri mahkemelerde muhakeme ve kançılarya işleri Rusya resmi dili olan Rus dilinde yapılmaktadır. Diğer mahkemelerde muhakeme ve kançılarya işleri Rus dilinin yanısıra mahkemenin bulunduğu cumhuriyetin devlet dilinde de yapılabilmektedir. |
